مرد نامرئي

درباره فيلم مرشد (2012)
فيلمي از پل تامس اندرسون
ماخذ: روزنامه اعتماد يكشنبه 1 ارديبهشت ماه 1392

Joaquin Phoenix

ترديدي نيست در اينكه مرشد فيلمي است بسيار انديشيده و طراحي شده با اجرايي پر وسواس و در خور تامل و تحسين و گاه حيرت انگيز. همچون فيلم قبلي فيلمسازش، خون به پا مي شود و آن سيلان شاعرانه و شكوهمند دوربينش در آن صحراي بكر و بي آب و علفي كه انسانهايي طماع به جانش مي افتادند تا شيره سياه وجودش را بمكند، آن هم با نقش آفريني شورانگير  دانيل دي لوئيس كه نبض فيلم در دست او مي تپد انگار اما … همين اماست كه جاي سخن و پرسش بسيار دارد.

آثار پل تامس اندرسون اما از آنجا ضربه مي خورند كه انگار قرار است از همه كمال و نقاط درخشان نوشتاري و اجرايي فيلم ارابه اي ساخته شود كه محمل حرفهاي بزرگ و بظاهر سنگين فيلمساز شود. حرفهاي بزرگي كه كمتر تلاش مي شود جهت سهولت حملش به اجزاي قصه و آدمهاي قصه تبديل يا شكسته شوند لذا اين ارابه فاخر نيازمند مي شود به زور بازوي بازيگري توانا و نابغه كه بايد تمام طول مطول فيلم آن را به دوش بكشد تا به سرمنزل اتمام و اكمال برساند و بنشاندش. اينچنين است كه فيلم با وجود تحسين برانگيز برانگيز بودنش در جهاتي و با وجود اينكه شديدا اثر بزرگي به نظر مي رسد فاقد آن دستاورد حسي يا حتي فكري است كه مخاطب انتظارش را دارد.

مرشد نيز پس يك سي دقيقه اميدوار كننده و گيرا به همان راه اثر قبلي مي رود منتها اين بار در معيت بازي بي نظير و نبوغ آميز واكين فينكس كه همين برگشتنش به بازيگري با اين فيلم و اين نقش خود نقطه مغتنم فيلم مرشد است. يك سرباز از جنگ برگشته اما فراموش شده، يك سرباز از جنگ برگشته اما مجنون و سرگشته، مردي كه انگار ديده نمي شود كه انگار روي زمين برايش جايي نيست. مردي كه معجوني عجيب از تينر انواع داروهاي صنعتي مي سازد و مي نوشد بلكه بواسطه آن با جهان و مردم اطرافش رابطه برقرار كند. ملواني كه از كشتي جنگ به ساحل اميد پاي ميگذارد اما چيزي جز سرخوردگي نصيب نمي برد پس از خشكي به آن كشتي ديگر مي رود، از دريا به دريا. غريقي كه بر هر خسي براي نجات مي آويزد، آن كشتي شادان و چراغان و شب رو كه محضر مرشد(فيليپ سيمور هافمن) است كه جاي خود دارد. تنها جايي كه مردي بي هيچ پرسشي (بي هيچ پرسشي؟) او را همچون عضوي از خانواده اش مي پذيرد و مراقبت مي كند و به يادش مي آورد كه همه وجود و بودنش قفل شده به عشقي دور و وصل نيافتني در گذشته اي روياگون.

فيلم اما انگار هميجاهاست كه از ريل خارج مي شود. از جايي كه قهرمان تك افتاده و خسته ما كه از برقرار نمودن هر شكلي از رابطه ناتوان است قرار است مراد خود را بجويد و وارد يك رابطه عميق مردانه شود. درست در همين مرحله تكوين و تشكيل رابطه است كه فيلمنامه تلاش چنداني نمي كند يا دليلي نمي بيند كه مختصات و پلكان سير اين رابطه انساني را بدرستي ترسيم كند و بسازد. ناگهان در ميان رابطه اي قرار مي گيريم كه نمي شود علل عواطف مثبت يا منفي اين دو نسبت به يكديگر را درك كرد و فرضهايي پيش روي مخاطب قرار مي گيرد كه اين رابطه آيا عيني است يا ذهني؟

اگر عيني است پس بايد بشود دانست كه فردي  بكدام دلايل و انگيزه ها به مرشد و مكتبش مي گرود و مدافع راستين و سرسختش مي شود؟ اين گرايش دليلي فراتر از اولين دست محبت و رفاقت مي طلبد. دلايل تمايل مرشد به فردي اگر چيزي فراتر از آن معجون زهر است چيست و آيا در فيلم هست؟ شخصيت هاي فرعي و آدمهاي آن كشتي كجاي اين ماجرا ايستاده اند؟ براستي فرزندان مرشد بجز چند شِكوه و كرشمه چه تاثيري در روند قصه دارند؟ همسر مرشد (ايمي آدامز) با وجود حضور پررنگتر آيا اصولا تبديل به شخصيت مي شود يا آدمي است سرگردان ميان كلاف سردرگم اين رابطه مريد و مرادي كه مدام بايد چشمانش را گرد كند و ديالوگهاي بظاهر مهم ادا كند كه چندان هم مهم نيستند. زمان زيادي از فيلم صرف تبيين آن مكتب روانشناختي مي شود كه حقيقتا كاركردي فراتر از مك گافين فيلمنامه هم پيدا نمي كند كه كاش قدري از اين زمان به قوام شاه رابطه فيلم تعلق مي گرفت.

فرض دوم اين است كه تحت تاثير معجون زهر يا روان پريشان فردي، از كشتي به بعد وارد روايت ذهني فردي مي شويم كه عينيت و ذهنيت در آن متمايز و قابل تفكيك نيست. او انگار وقايع را با هذيانهاي ذهنش مي آميزد و نشانمان مي دهد كه دلالتهايي نيز بر اين فرض در فيلم موجود است كه آشكارترينش صحنه آوازخواني مرشد و صحنه تلفن او به فردي در سالن سينماست. بعلاوه حضور كوتاه لورا درن (بازيگر فيلمهاي ديويد لينچ) كه ارجاعي است به سينماي او و مشخصا به مخمل آبي. در اين صورت كيفيت رابطه او با مرشد وارد فضايي ديگر مي شود. شايد شبيه رابطه جفري و هيولايي به نام فرانك در مخمل آبي، هيولايي كه انگار زاده درون تاريك خودش است. جوانكي كه سرانجام موفق به قتل فرانك و رهايي خود از بند آن ديو درون مي شود. آيا مرشد نيز كيفيتي چون ديو/فرشته دارد براي فردي؟ ديوي كه بايد از آن رها شود يا فرشته اي كه ياري اش مي كند كه رها شود و به زندگي ميان مردم برگردد؟ اما مرشد فاقد آن ويژگيهاي بارز مثبت يا منفي است كه دلالتي بر ديو فرشته بودنش باشد. او سخنراني متبحر است كه معلوم نيست چقدر انديشمند است؟ چقدر نبوغ دارد؟ اصلا چقدر كلاهبردار است؟ براستي رهايي فردي از او يا به دست او معطوف به كدامين خصلت مرشد است و چگونه اتفاق مي افتد؟

اين حد از ابهام زايي و درك ناپذيري و نفوذناپذيري مي تواند در خور تحسين باشد اما همزمان نمي تواند نشانه اين باشد كه فيلمساز ار عهده درونمايه پيچيده يا بيهوده پيچيده شده اش بر نيامده است؟ در جايي از فيلم پس از انتشار كتاب دوم مرشد، كتابي كه مرشد براي نگارشش خيلي زور زده و خيلي رنج كشيده. ويراستارش مي گويد كه مزخرف است و مي شود آن را در يك جزوه سه صفحه اي خلاصه كرد و در مترو و ميان مردم پخش كرد و البته سر اين حرف از فردي كتك مفصلي هم مي خورد. آيا اين ديالوگي خودهجوگر درباره خود فيلم و فيلمساز نيست؟

تقديم نامچه: خدا را شكر كه رفيق ناديده اي چون آرمين ابراهيمي دارم. رفيقي كه بي اينكه بهش بگويي خودش مي فهمد، خودش مي داند اصلا كه كي آدمي با حال و روز من آمادگي بازگشت دارد و كي ندارد و درست همان موقع كه آدم ميخواهد برگردد مي گويد، نهيب مي زند به آدم كه برگرد و درست همان موقع خب آدم برميگردد. دمش گرم و عمرش دراز باد. لذا اين پست تقديم مي شود به او.

پیوند مرتبط:
صفحه ۱۱ روزنامه اعتماد مربوط به پرونده اين فيلم و این یادداشت در قالب فایل PDF